ئەحمەد موختار

(١٨٩٧-١٩٣٥)
از کتاب:
مێژووی ئەدەبی کوردی
اثر:
علاالدین سجادی (1907-1984)
 19 دقیقه  1649 مشاهده

کۆترەباریکەی دەنگ پڕ لە یاهوو، گوڕەی ئەو دەنگە گوڕتر لە ئاهوو، گوڵاڵەی باخچەی عێلی جافەکان، گوڵاڵەی بوخچەی فیکری کوردەکان، هەڵکەوتوویەکی سەربەخۆ لە مەیدانی شعرا، سەرکەوتوویەکی خۆ بە خۆ لە بازاڕی خێرا. کەوتوو بە داوی چاوی مەستەوە تا هۆشی کردەوە، تینوو بە ڕۆژی ڕوونی کوردەوە تا پشتی کردەوە. شۆخ و شەنگ و لاوچاک بووە، دەس بە تفەنگ و سوارچاک بووە. شاعری ئەم شوێنە ناوی «ئەحمەد و کوڕی وەسمان پاشای جاف و برا بچووکی تاهێربەگ و دایکیشی هەر عادیلە خانمە». لە ساڵی ١٨٩٧ی میلادی لە شاری هەڵەبجەمکان هاتووەتە دونیاوە. لەبەر ئەوە ئەو ساڵە ساڵی ١٣١٦ی هیجری بووە، وە ئەم مێژووەش لەسەر حیسابی «ئەبجەد» بە ناوی «احمد مختار بگشخص» ەوە دەردێت هەر ئەم ناوەیان بۆ کردووە ناو. وەسمان پاشا و مەحموودپاشا، حەسەنبەگ، فەتاحبەگ، سڵێمانبەگ و حەمەعەلیبەگ شەش کوڕەکەی مەحموود پاشای کەیخەسرەوبەگ بوون. وەسمان و مەحموودیان لە لایەن حکوومەتی عوسمانییەوە لەقەبی پاشایەتییان دراوەتێ. مەحموودپاشایان یەکێک بووە لەو سەرامەدانە کە پابەندی بە ئەدەبیاتی کوردییە و لەوانەیە داستانی هەموو دیوەخانێک بێت و خزمەتە ئەدەبییەکەی شایانی هەموو قەڵەمێک بێت، بە خەتێکی زۆر جوان لەسەر کاغەزێکی نایاب کتێبێکی لە شعر و ئەدەبیاتی گەلێ لە شاعرانی کوردی نووسیوەتەوە و ناوی ناوە «کەشکۆڵاعلام». ئەم کەشکۆڵە گەنجینەیەکی زۆر بەنرخە بەرانبەر بە ئەدەبیاتی کوردی، وە ئێستە لە کتێبخانەی حەسەنبەگی نەوەیایە. ئەحمەد موختار، وەکوو هەموو مناڵێکی تر لە حەوت ساڵیدا ئەخرێتە بەر خوێندن لە قوتابخانەی منداڵان لە هەڵەبجە، قورئان و کتێبە وردەڵەکان تەواو ئەکا، لەپاش ئەمانە دەس ئەکا بە گولستان و خوێندنی فارسی تر. لەپاشا کەمێکیش عەرەبی ئەخوێنێ و دەستی لێ هەڵئەگرێ و خەریکی سەر و سواری و مڵکداری ئەبێ. لە تەمەنی بیست ساڵیدا ژنی هێناوە. لە ساڵی ١٩٢٢ بووە بە قایمقامی هەڵەبجە لە ١٩٢٤دا بووە بە نائیب لە پارلەمانی حکوومەتی عێراقدا، تا لە ١٩٣٥ لە تەمەنی ٣٨ ساڵیدا بە گولەی تفەنگی دەستێکی پیس لەسەر ئاوی سیروان کوژرا و جوانەمەرگ بوو. تەرمەکەی برایەوە بۆ هەڵەبجە و لە ئاوایی عەبابەیلە لەوگۆڕستانە کە تاهێربەگی برای تیایا نێژرابوو، ئەمیشیان ناشت. ئەحمەد موختار پیاوێکی باڵابەرز و سوور و سپی بووە، جوان چاک و شۆخوشەنگ، چاو گەورە و دەموچاو پان بووە، ڕیشی ئەتاشی و جووتێ سمێڵی قەیتانی ئەهێشتەوە. زۆر حەزی بە ڕاو و شکار کردووە، ڕاوچی و تفەنگچی و سوارچاک بووە. تەڕپۆش و دڵتەڕ، زۆرتر مراخانی و شەرواڵی لەبەر ئەکرد و شەدە و مشکی ئەبەست بە سەرەوە، پشتێنێکی تۆزێ زیادی ئەبەست و فەقیانەکانی هەڵئەکرد، گەلێ جار دوو ڕیزە فیشەک و ستارخانی ئەبەست. لەگەڵ جلی کوردیدا چاکەت و پانتۆڵیشی لەبەر کردووە. لەگەڵ خواردنەوەدا سەودای بووە. یاریشی ئەکرد، پیاوێکی نان بدە و بەرچاوتێر و زۆر دەست بڵاو بووە، ڕووخۆش و هەموو وەخت دەم بە پێکەنین بووە، لە شوێنی دوورەوە گوێیان لە قاقای پێکەنینەکەی ئەبوو، هەڵسووکەوتی لەگەڵ هەموو جۆرە کەسێکدا ئەکرد. خوێندنەوەشی پێ خۆش بووە، لە قسەکردندا دەنگ گەورە بووە. کە ورد ئەبیتەوە لەم خوێندنەوەی ئەحمەد موختار، تەماشا ئەکەی شتێکی وای نەخوێندووە، لەگەڵ ئەوەش تاپۆیەکی زیرەکی بووە، زمانی فارسی و عەرەبی و تورکی زانیوە، تۆزە تۆزێکیش لە ئینگلیزی. تەنانەت لە فارسیدا گەلێ شعری هەیە. ئەمێنێتەوە سەر ئەوە کە چی بووبێت ئەحمەد موختاری خستبێتە سەر ئەوە دەست بکا بە خیاڵبازی شعر و بەزۆریش تەنیا دوو رێچکەی گرتبێت؟.

وەکوو لە شعرەکانی دەرئەکەوێ، یاخود وەکوو یاسای بنەماڵەیی دەری ئەخا ئەحمەد موختار لە دەوری سەرەتادا نە پەیکەرێک بووە ڕووی تێ کا، وە نە هەیکەلێکیش بووە باوەشی پیا کا. کە چی لەگەڵ ئەمەش وەکوو شاعرەکانی تر دیسان هەر دڵی کردووە بە هێلانەی خاڵ و خەت و زمانی کردووە بە مەکینەیەکی دایمەگەڕ بۆ دروستکردنی ستایشی چاو مەستانی قەد باریک و زوڵفی ڕەشی وەک شەوی تاریک!. بەڵێ، نە چاوەندازێک دڵی کردووەتەوە، بە چاو بە نازێک هۆشی بردووەتەوە، بەڵام ئەم لەو ماڵەدا گاگۆڵکێی کردبوو، کە کەشکۆڵەکەی مەحموودپاشا بووبوو بە ڕەوڕەوەی پێگرتنی و دەنگی شعرەکانی تاهێربەگی برایشی دارەدارەی بۆ ئەکرد. لەو لاوە «ناریشخص» لە باخچەی ژیانا بە «ئەبرۆ کەمان ئەی خانەدان» گوێچکەی ئەزرنگانەوە، لەم لاوە «نالیشخص» لە بەهەشتی ئەو دیوی ژیانا بە ئاوازی «گوڵبەدەن سەروی چەمەن» دڵی ئەگەشاندەوە!. کە ئەم بەم جۆرە چواردەوری بە پەرژینی دەستەی لەعل لەب و بەستەی گوڵی ئەدەب بتەنرێ ناچارە لەو ناوەدا ئەمیش بڵێ:

دڵم بۆ باغی ڕووی ئەو بولبول ئاسا زۆر پەشێو حاڵە
ڕەهی مەسدوودە، چونکە چونکە زوڵفەکانی میسلی پەرژینە

کە وا بوو ئەحمەد موختار لەم دەورەدا تەنیا ناو ماڵەکەی خۆیان بوو کتێبی شعری بۆ گرتەوە، چونکە لەوێدا تاهێربەگی تێدا بوو، کتێبخانەی تاهیربەگیش دیوانچەی شاعرەکانی تێدا بوو، سەرەڕای ئەمانەش کەشکۆڵەکە لەبەر دەستا بوو، بەیانی و ئێوارانی فیکری شاعرانی تیایا وەرئەگرت. ئینجا با ئێستە بێینە سەر ئەوە قسە لە هەندێ لە شعرەکانیەوە و لەو رێگانە کە ئەو لە شعرا گرتوونی بکەین. ئەحمەد موختار تەماشا ئەکا، وا دڵڕفێنەکەی کە ناوی ناوەتە دڵبەرەکەی بە تازێکەوە تۆزێ لە سەرپۆشەکەی لادا ڕۆژی هەژار وەک زەردوویدار پێچی کردەوە لە تاو ئازار، ئەمیان بۆلای ماسی و سەراو، ئەویان بۆ شوێنب دوور لە چاو؛ سەرەتای ئەم باسە ئەکاتەوە و ئەڵێ:

کە دڵبەر خۆی نواند، خورشیدی خاوەر زوو فیراری کرد
خەجاڵەت ما و بە زەردی عەزمی پشتی کۆهساری کرد
بە سۆزی سینە ناڵانی لە فەسڵی پاییزا بولبول
کە ڕۆیە ناو گوڵستان و خەیاڵی نەوبەهاری کرد
خوا ڕۆژی ئەزەل ئەو بەژن و باڵایەی کە تەسویر کرد
لە شەوقی ئەو بوو، خەلقی عەرعەر و سەرو و چناری کرد
وتی میسکی خەتا: بۆ من خەتایە لافی بۆنخۆشی
کە هات و بۆنی عەتری پەرچەمی شێواوی یاری کرد
ڕەقیب وەختێ کە دی یار میهرەبانە دەرحەقی عاشق
تەقی کرد وەک سەگ و تۆپی لە داخا ئینتیحاری کرد
لە حەسرەت لێوی لەیلا بوو، کە مەجنوون شێت و ڕیسوا بوو
بە جارێ کەوتە کێو و دەشت و سەحرا و تەرکی شاری کرد
کە بیستی موژدەیی تەشریفی تۆ، عاشق لە خۆشیدا
حەیاتی مابوو تەنیا و ئەویشی زوو نیساری کرد
بژی ئەو شاهی حوسنە وا لە ڕووی لوتف و کەرەمکاری
کە وا یادێکی حاڵی «ئەحمەدتخلص»ی ڕووت و هەژاری کرد

تەماشا ئەکەی لە باری غەزەل و غەرامدا ئەم شعرانە دڵێک ئەکەنەوە، بەبێ پەروا پیاو ئەخەنە سۆزێکەوە و زۆر تەڕ و ئاودارن. بەڵام نابێ ئەوەشمان لە فیکر بچێت کە لە شعری دووهەمدا لەگەڵ ئەوەدا کە وەکوو ئەوانی تر سوار و ڕێکوپێکە، وا نەبێ مەعناکەی زۆر بەهێز بێ، چونکە ئەڵێ: بولبول لە پاییزا کە چووە گوڵستانەوە خەیاڵی بەهاری کرد. جارێ گوڵستان لە پاییزا نییە، لە بەهارایە، کە چووە ناویەوە ئیتر چۆن خەیاڵی بەهار ئەکا؟! بەڵکوو خۆی وێنەی ئەو بەهارەیە کە خەیاڵی ئەکا ئەوەی کە بۆ پاییز بمێنێتەوە پەرێزی گوڵستانە، نەوەک گوڵستان، هەر کە وترا گوڵستان، بەهار دێت بە دڵا، وەکوو چۆن کە وترا «پێنج» تاق بە دڵا دێت، ئەمیش وایە. کە وا بوو پاییز و گوڵستانەکەی پێکەوە نەنووساون!. ئەحمەد موختار هەر لە باری غەزەلخوانیدا بە وێنەیەکی تر دێتە دەنگ و ئەڵێ:

فستانی ڕەشی نازکی چین چینی لەبەردا
وەک هەوری سیابێ بەسەر قورسی قەمەردا
قوربانی نیگاهی غەزەبت ڕۆح و دڵی من
یەک لەحزە دووسەد تیر و ڕمت چۆن لە جگەر دا؟
مادام کە بە شمشێری برۆت لەت لەتە جەرگم
لازم نییە ئەو خەنجەرە کردووتە بە بەردا!
دوو دیدەیی مەخمووری نیگارم بە شەباهەت
وەک ئاهوو وەهایە کە لە خەو بێ لە سەحەردا
دەستێ کە بە داوێنی ئەتۆ، دەستێ بە دڵ بم
چبکەم کە نییە دەستێ، بکەم خاکێ بە سەردا!
قوربان وەکوو خاڵی سەری پێت کەوتووە داییم
«ئەحمەدتخلص» کە مەگەر دڵبەری خۆی بێ لە گوزەردا

ڕاستە جوانی ڕازاندووەتەوە و تەشبیهێکی بە کێی کردووە کە فستانی یاری باڵابەرزی چاو بە خوماری کە کچێکی چواردەساڵەیە کردووە بە لەش و لاری مینای بێگەردی وەکوو مانگی داپێشیوە، وە ڕاستە شعرەکانیش سوار و ڕەوانن، بەڵام ئەوە بوو کە لە سەرەتادا ستایشەکەی دامەزراند، دیارە ڕوو لە کچێک ئەکاتەوە، چونکە ئەم جۆرە ستایشانە بۆ ئەو جینسەیە، کە چی لە شعری سێیەما ئەڵێ: مادام شمشێری برۆت هەیە، پێویست ئیتر بەوخنجێرە ناکا کە کردووتە بە کەمەردا!. بەڵێ ئەبێ کچیش خەنجەر بکا بە کەمەریا، بەڵام زۆر کەم ڕێ ئەکەوێ. لە کوردیدا کە وترا خەنجەری کردووە بە کەمەریا، هەر کوڕ مەبەستە نەوەک کچ، جا کە وا بوو ناوەڕاستی بڕە شعرەکەی لەگەڵ سەرەتاکەیا یەکی نەگرتووە. دیسان لە ئاخر شعردا مەبەستی ئەوەیە بڵێت: وەکوو خاکی بەری پێت کەوتووم، بۆ ئەوە جار جار بەڵکوو بەسەرما ڕابووریت، دەی جوملەی «کە مەگەر دڵبەری خۆی بێ لە گوزەردا» ئەو مەعنایە نادا بە دەستەوە!. لەگەڵ ئەمەشدا هەندێ تاقە تاقە شعری لە غەرامدا هەیە لەوانەیە بە ئاوی زێڕ بنووسرێ!. چەند جوانە ئەم شعرەی کە ئەڵێ:

بێستوون ئێستەش کە وەختێ لالەیی لێ سەوز ئەبێ
باسی خوێنی دیدە و داغی دڵی فەرهاد ئەکا

دیسان لە شوێنێکی تردا بە شعرێکی تر ئەڵێ:

گوڵاڵەی بێستوون ئێستا بەهاران
ئەڵێن پێت ماجەرای فەرهاد و شیرین

خوا هەقە بە جۆرێکی ئەدیبانە توانیویەتی ستایشی دیمەنی یاری بکا، لە کاتێکا کە مەی و شووشە لەناوایە لە پەڕەی گوڵی ڕوومەتی دڵۆپی عارەقەکەی سەرخۆشی هۆنە ئەکا. ئەمیش لە خۆشیدا وەکوو بولبول ئەخوێنێ و ئەڵێ:

لە نەشئەی بادە وەختێ سەری کوڵمی ئەکا عارەق
بە عەینی ئەو دەڵێی بەرکی گوڵە، ئەم ئاوی بارانە

کە بەزمیان گەرم ئەبێ بە شعرێکی تر لە شوێنێکی تردا دێتە دەنگ و ئەڵێ:

کە دەرخا دڵبەرم ئەو گەردنی سافی بلوورینە
لە پەنجەم موو دەرێ، گەر دەس درێژ کەم بۆ ملی مینا!

تەماشایەکی ڕوومەتی یاری ئەکا و پێی ئەڵێ: ئەگەر من بمەوێ ستایشی تۆ بنووسم پێویستە:

ئەبێ کاغەز لە بەرگی گوڵ، قەڵەم جانا لە عەنبەر بێ
کە من مەیلم هەیە ئێستا بنووسم وەسفی ڕوخسارت!
***

ئەحمەد موختار بەگ لێرەدا ئیتر ئەوەستێ، ئەوەستێ چونکە تەماشا ئەکا پەردەیەکی تر بەسەر عالەما کێشراوە و بە ڕەنگێکی تر ڕەنگ کراوە، جار جاریش لە سووچێکەوە دەنگێکی نهێنی بەر گوێی ئەکەوێ کە لە دەروونی تاقە تاقە کەسێکەوە دەردێت و باسی ئەو ناڵە ناڵە ئەکا کە لە جگەری هەڵکڕووزاوی دایکی نیشتمانەوە دەنگ ئەداتەوە. کە ئەم دەنگەی گوێ لێ ئەبێ تاسێک ئەیباتەوە، بیرێک ئەکاتەوە لە جۆشی سەرخۆشی گەنجێتیدا، دەمارەکانی تەکانێک ئەخۆن و پەردەی پێشوو دائەداتەوە، پڕ بە دەم ڕوو ئەکاتەوە ئەو شاعرانی کوردە کە خۆیشی یەکێک بووە لەوانە بە حەو پێنج خشتەکی قافیەکی تر ئەخاتە سەر گازی پشت و بەم یەکەیان کە یەکێکە لە حەوتەکە ئەڵێ:

شاعرانی کورد، بەسە! بەس باسی زوڵف و چاو بکەن
کەم خەیاڵی پەڕچەم و کاکۆڵی ئاڵۆزاو بکەن
لا بدەن، کەم باسی سونبوڵ، یا لقی لاولاو بکەن
ئێوە تەدبیرێکی حاڵی قەومی دڵسووتاو بکەن
زووبەزوو تا ئیش لە دەس دەرنەچووە، سا هەوڵێ بدەن!

کە لەمە ئەبێتەوە تەماشا ئەکا: قەومی کورد لە پایەی یەکەما لانەواز و سەرلێشێواوی دەستی نەزانی و نەخوێندەوارین کە ئەمە ڕیشەی هەموو دەرد و بەڵایەکە - ڕوویان تێ ئەکا و ئەڵێ:

لە خەو هەستن درەنگە میللەتی کورد! خەو زەرەرتانە
هەموو تاریخی عالەم شاهیدی فەزڵ و هونەرتانە
دەسا تێکۆشن ئەی قەومی نەجیبی بێکەسی مەزڵووم
بە گورجی قەتعی کەن ئەو ڕێگە دوورە وا لەبەرتانە
بخوێنن، چونکە خوێندن بۆ دیفاعی تێغی دوشمنتان
هەموو ئان و سەعاتێ عەینی قەڵغان و سوپەرتانە
بەخۆڕایی لە دەستی بەر مەدەن ئەم خاکە مەحبووبە
کە تۆزێ وەک جەواهیر، سورمە و کوحلی بەسەرتانە
بەسەر چەرخا ئەگەر نازیش بکەن حەقتانە، ئەی کوردان
تەماشای سێبەری ئەم شاخ و کێوانە لەسەرتانە
بەبێ قەدری بەسەریا ڕامەبوورن حورمەتی بگرن
گوڵاڵەی سووری ئەم سەحرایە خوێناوی جگەرتانە
دەمێکە ئەم وڵاتە وا ئەسیری پەنجەیی جەهلە
لە سایەی عیلمەوە ئیمڕۆ ئیتر نۆرەی زەفەرتانە
زبانی حاڵی «ئەحمەدتخلص» هەر ئەڵێ وریا بن ئەی میللەت
بزانن بەردی ئەم سەحرایە ئەڵماس و گوهەرتانە

ئەبێ ئەحمەد موختاربەگ لە چە قوتابخانەیەکی بەرزی فەلسەفە دەرچووبێ وا لە شعری شەشەمدا ئەو فەلسەفە بەرزە دەرئەبڕێ؟. ئەو فەلسەفەیە دەرئەبڕێ کە خاڵی زەوی و زاری ئەم وڵاتەتان ئێسکی پواوی باو و باپیرتانە و گوڵاڵە سووورەکەشی خوێناوی جگەرتانە!. کە وا بوو نەکەن بەبێ پەروایی بەسەریا بڕۆن و بە سووکییەوە دەستی بۆ بەرن؟!. ئەحمەد بەگ لە هیچ قوتابخانەیەک دەرنەچووە، بەڵام ئەو خاکە کە ئەو گوڵاڵەیە ڕواندووە هەر ئەو خاکە ئەویشی پێ گەیاندووە. دیسان لە ئاخر شعردا هەر کەسە قسە لە دەفری ماڵی خۆیەوە ئەکا، ئەویش بەڵێ لە ماڵی خۆیا ئەڵماس و گەوهەری دیوە، بەڵام ئەگەر نەیشیدیایە هەر ئەیزانی بەردی دەشتی میللەتی کورد هەمووی گەوهەر و ئەڵماسە، چونکە کانگای ئاڵتوونی ڕەش و سەرچاوەی «ئۆرانیۆم» ی داپۆشیوە!. ئەحمەد موختار لەم بابەتەوە بۆمبای خەیاڵی ئەتەقێنێتەوە، بێ باکانە لە ١٩ شعر بەرزتر خەیاڵ و بەرزتر فەلسەفەی خەیاڵ لە باری نیشتمانیدا دەرئەبڕێ و ئەڵێ:

دێتە گوێم دەنگێ بە سۆز و شیوەن و گریانەوە
ناڵەیی دڵمە لە حەسرەت خاکی کوردستانەوە
لانەواز و بێکەس و مەزڵوومن ئێستا قەوی کورد
گاهـ بە دەستی تورکەکان و گاهـ بەدەست ئێرانەوە
ئیسمی ویجدان و عەداڵەت بێ موسەممایە و درۆ
بۆ سیاسەت ئەم قسە کەتووەتە سەر لێوانەوە
ڕاستە گەر ئیسمی عەداڵەت، بۆچی منداڵانی کورد
دیل و سەرگەردان بسووڕێنەوە بەسەر کێوانەوە؟!
ئەم قەراری «عصبعربی» ە وا خەڵمی ئەڵێن بۆ کورد ئەبێ
هەر قسەی ڕووتە و قسەش ناچێتە ناو گیرفانەوە
ئیمڕۆ با وا بێ بەڵام، ڕۆژێ ئەبێ ئەولادی کورد
دێتە مەیدان بە عیلم و سەنعەت و عیرفانەوە
نەوجەوانانی وەتەن تەوحید ئەکەن ئەم میللەتە
هەر لە کرماشان هەتا ورمێ و سنە و بۆکانەوە
ڕێک ئەخەن وەزعییەتی وان و جزیرە، سەربەسەر
عەقرە و زاخۆ ئەبەستن ڕێک بە قەد بۆتانەوە
خانەقین و مەندەلی، خاکی لوڕستان یەک بە یەک
وەک وەسا ئەدروون بە باڵای مەنتیقەی بابانەوە
بەچکە شێرانی عەشایر بۆ قڕانی دوشمنان
هەر وەکوو ڕۆستەم ئەکەونە هاتن و جووڵانەوە
پاش قڕانی موددەعی دەست پێ ئەکەن تەعمیری مڵک
ڕێگەی ئاسن ئەچێتە شاخی هەورامانەوە
کێو و کەژ گشتی ئەبێتە باغ و جادە، قەسر و ڕێ
بۆ تەماشا دەستە دەستە دێن لە ئینگلسانەوە

بەڕاستی ئەم شعرانەی ئەحمەد موختار نموونەیەکی زۆر بەرزی میللەتە کە بۆ پاشەڕۆژی بەکێ هێشتووە. لەم فیکرەوە ئەکەوێتە سەر ئەوە کە زمانی کوردی زمانێکی ئەدەبییە و بە هەموو حۆر ماوەی ئەوەی هەیە کە خزمەت بکرێ و لە وشەی بێگانە دوور بخرێتەوە، دێنێ ئەم ڕێچکەیە ئەشکێنێ بەو نیازە دەست ئەکا بە وتنی شعری کوردی پەتی، کە ئەمە بۆ ئەو سەردەمە نیشانەی گیانێکی پاک و هەستێکی بەرز لەودا دەرئەخا و قەومییەتێکی خاوێن بە ئاشکرا ئەنوێنێ. ڕێچکە ئەشکێنێ و ئەڵێ:

گرپە و گڕەی تەنوورە، بڵێسەی هەناوەکەم
سیروان و تانجەرۆیە، خوڕەی ئاوی چاوەکەم
شێواوی مووی خاوی کەسێکم بە ڕۆژ و شەو
بۆیە پەشێوە ئێستەکە، بیرە بڵاوە
ڕۆژێ بە پێکەنینەوە فەرمووی دەسا وەرە
بۆ پاسی نیوەشەو، سەگە قول هەڵکراوەکەم
دیسان وتی: شەکەر لە دەمت دێتەدەر ئەگەر
زەهریش بخۆیتەوە کە بێی بێنی ناوەکەم
ئەم کۆمەڵی گوڵاڵە کە ئاڵن لە کێو کەژ
ئاویان دراوە گشتی بە خوێنە ڕژاوەکەم
تۆ بیی و خوا دەسا وەرە بینایی چاوەکەم
ساڕێژ کە زامی لەت لەتی جەرگە بڕاوەکەم
باوەڕ مەکەن ببن بە عەرەب کوردی شارەزوور
بێ ترس ئەڵێم لەڕاسی دڕاوە کڵاوەکەم

ئەحمەد موختار بە دوولادا سەرێک ئەکێشێتە ناو مەردم و هەڵیان ئەسەنگێنێ، وەکوو موویەک لە ماست دەربێنێ بەو جۆرە خووڕەوشتی ئەو ڕۆژە ئەخاتە شریتی بڕە شعرەکەیەوە. لەپاش پێنج شعر دێتە سەر ئەوە ئەڵێ:

لادە شاعر تۆ لە باسی عەشقبازی و سەیر کە
چۆن خەریکن چەنکەسێ ئێستا وەتەن وێران ئەکەن
جاهیلان بۆ ئیستیفادەی زاتی خۆیان ڕۆژ و شەو
لەم موحیتە مەنعی عیلم و سەنعەت و عیرفان ئەکەن
ڕووڕەشی دونیا و قیامەت ئەو نەفامانەن کە وا
هەجوی قەوم و میللەتی خوایان بە پارە و نان ئەکەن
ئاسمان ئێستا وەها چەرخاوە، جاهیل غاڵبە
گوربە و ڕێوی خەیاڵی مەرتەبەی شێران ئەکەن!
چەن کەسێکی تازە پیاکەوتوو لە کوورە دەرچوون
پیاو کە چوو بۆ ئیش، لەپێشا یۆقڵەمەی گیرفان ئەکەن!
خەڵقە بەعزێ کەس لە ئینسانی چیان دیوە زەرەر
وا هەمیشە مەشقی وەحشی و پەیڕەوی حەیوان ئەکەن

هەر لەم بابەتەوە شعرێکی تری هەیە، چۆنیەتی ئیدارە و قانوونی ئەو ڕۆژەت بۆ ئەکا بە هێلکەیەکس پاککراو و ئەیداتە دەستتەوە و بۆیشت ئەگێرێتەوە ئەڵێ:

مەعنای وەها لێک ئەدەنەوە بەعزێ موەززەف
قانوون ئەوەتە کەشفی بکەن باخەڵ و گیرفان

ئەحمەد موختار ڕاز و نیازێکی هەیە لەبن گوڵ و بولبولا ٣٢ شعرە. ئەمە سا، زادەی فیکری خۆی بێ، یا پرشینگێک بێ وەری گرتبێ لە هەر دوو بارا پەردەیەکی چیرۆکی پیشان ئەدا نموونەیەکە بۆ وردی بیری ئەم شاعرەمان. بەبێ لایەنگەری ئەم شعرانە لە لایەن مەعناوە پایەیەکی بەرزیان لە ئەدەبیاتی کوردیدا بۆ خۆیان تەرخان کردووە. شاعر سەرەتای ئەکاتەوە و ئەڵێ:

چییە ئەی گوڵ کە ڕەنگت ئێستە سوورە؟
چ وەختی شادی وعیش و سروورە؟
پەڕەت بۆ ئاڵ و ڕەنگینە بەهاران؟
دوڕەفشانە لە قەترەی ئاوی باران؟
مەگەر حیسست نییە تاکوو بزانی
لە خاکی کوێ ڕواوی بۆیە جوانی؟!
ئەتۆ نازانی بۆچی ئاڵ و سووری
لە بەزما مایەیی کەیف و سرووری؟
ئەگەر ببوایە لای تۆ عەقڵ و فامێ
دەماغ و مێشک و حیسسی تەمامێ
لەجێی سووری بە ڕوو زەردی ئەهاتی
گەڵاڕێزت ئەکرد ئێستا لە ماتی
سەرت وەختێ کە دەرهێنابوو، ئەبوا
بە ڕەشپۆشی بهاتیتایە دونیا
ئەترسم چونکە تۆ بێ حیسسە گۆشت
وەکوو ئینسان نییە ئەفکار و هۆشت
دەبی حاڵی لە مەعرووزاتی بەندە
هەتا شەرمەندە بیتو سەرەفگەندە
بەڵام هەر وەختێ هەنگێ باخۆ مێشێ
ئەبینم من بەسەر تۆوە ئەنیشێ
هەڵەبزڕکێ بەجارێ ڕەنگی ئاڵت
پەشێوی دێ بەسەریا وەزع و حاڵت
کە وا بوو دیارە ئەی گوڵ تۆ ئەفامی
ئەزانی و ساحیبی عەقڵی تەمامی
ئەگەر بێتو بکەم عەرزت ئەزانی
کە تۆ بۆچ وا تەڕ و تازە و جوانی؟
کە وا بوو ئێستە ئەی گوڵ تۆ بزانە
سەوزبوونت لە خاکی دڵبەرانە
لەسەر خاکی بوتێ ڕیشەت ڕواوە
بە جەرگی عاشقانە داخی ناوە
وەیا سەوزی لەسەر خاکی حەزینێ
کە کوژراوە بە تیری نازەنینێ
لەسەر قەبری شەهیدێیا ڕواوی
بە خوێنی جەرگی ئەو تۆ ئاو دراوی
کە دایناوە حەیاتی خۆی بە مەردی
لە پێناوی وڵاتی قەومی کوردی
لە لق بۆیە کە تۆ سەر دەرئەهێنی
بە گڵ سەوزی، بە بەرگت میسلی خوێنی

بەڵام مادام کە مەحوی ئەو کەسانە کە ئەمڕۆ مایەیی جیلوەی گوڵانە

لەبۆ تۆ بووەتە مایەی عەیش و خۆشی
بە سەربەرزی کە بەرگی سوور ئەپۆشی
ئەگەر ببوایە تۆ عەقڵت لە سەردا
ئەبوو بیکەی جلی ماتەم بە بەردا
وەیا خود تۆ بە یادی ڕۆحی یاران
ئەبوو بولبول بلاوێنێ بەهاران
کە ئەو تەیرە ئەوەند مەجبئوری تۆیە
شەو و ڕۆژ بۆ ویسالت ڕەنجەڕۆیە
کە چی ناپرسی ئەسڵا تۆ لە حاڵی
دەمێ ناکەی بە دڵ مەیلی ویساڵی
بەڵێ عاشق کە ناڵەی وا حەزینە
هەمووی سەرمایەیی ئاهـ و ئەنینە
لەلای مەعشووقە وەک دەنگی ڕوبابە
ئەگەرچی عاشقی جەرگی کەبابە
وەلێ مەعلوومە جەور و زوڵمی دڵدار
ئەبێ حەددێکی بێ بۆ عاشقی زار
خوسووسەن تۆ کە خولقاوی لە خاکی
گەلێکی سێ کەسی سەربەرز و پاکی
ئەشوبهی تۆ بە یەک لەو سیانە ئەی گوڵ
کە کون کون بوو بە غەمزەی سینە و دڵ
وەکوو ئەو دوانەکەی تریانە بولبول
دڵی مەشکێنە توخوا حەیفە ئەی گوڵ
لە دەرحەق بولبولی بێچارە و زار
ئەوەندە مەغرور مەبە نیشان مەدە خار

کە وا بوو ئێستە لەپاش ئەم باسکردنە و وردبوونەوەیە لە هەندێ لە شعرەکانی ئەحمەد موختاربەگ بۆمان دەرکەوت کە:

ڕاست بوو ئەم شاعرەمان لەسەر دوو ڕێچکە بووە، هەرچەندە سەرەتا بە ناوی غەرامییەوە هاتە پێشەوە، بەڵام لە پایەی یەکەما نەفسییەتێکی نیشتمانی و لە دووهەما غەرامی بووە. دیوانەکەی لە لایەن عەلی کەمال باپیرەوە لە ساڵی ١٩٦٠ بۆ جاری یەکەم لە چاپ دراوە. لە لایەن گیوی موکریانیشەوە بۆ جاری دووهەم لە ساڵی ١٩٦٩ لە چاپخانەی هەولێر لە هەولێر لە چاپ دراوە.