beşî sêyem: nûsyar (amla)

Besh y sêyem: Nuwsyar
From the Book:
Xwêndewarîy Baw
By:
Taufiq Wahby (1891-1984)
 15 minutes  412 views

1. Wushe y sade

1

pîte nasyarîy (adat ti’rîf mi’în) «ye(e), (yeke) eke» û pîte înkarîy (adat ti’rîf ẍîrim’în) «yê(ê), (yêk) êk» û pîte gelîy (adat cim’) «(yan) an» binûsrên be dway wuşekeyanewe; wekû,

Shar-eke = Shareke ga-yeke = gayeke kurh-e = kurhe da-ye = daye bra-yan = brayan merh-ek = merhek dê-yek = dêyêk kerwêshk-ê = kerwêshke ga-yê = gayê kich-an = kichann, kichekan

2

bonawe pêwenûsawekan (zima’ir mitsile) dyare, ke enûsên be wuşekanî pêşyanewe:

-1-

bawk-im = bawkim bra-t = brat kak-y = kaky xalh-man = xalhman mam-man = mamman nenk-yan = nenkyan

-2-

kewam daykit westay ejnoman zawatan hewêyan

-3-

legelhim lêt pêy boman pêtan têyan

3

wêney nûsranî demekanî bas (zemanekanî fi’il); [lem wênaneda bonawe pêwenûsawekan le karî baslêkirawda (fa’il), le karî tewawkerî serbexoda (mif’ul sirîḧ), û le karî tewawkerî beyaryeda (mif’ul ẍîr sirîḧ) ebînrên]:

-1-

nexosh-im = nexoshim chak-yt = chakyt aza-ye = azaye xeriyk-yn=xeriykyn êwe berz-in = berzin ewan yaxiy-n= yaxiyn

-2-

nexosh niym chak niyt aza niye xeriyk ni’yn §21 êwe berz niyn ewan yaxiy niyn

-3-

minalh bum diyar buyt gewre bu shareza nebuyn êwe shêt nebun ewan dirh bun

-4-

ekew-im = ekewim ekew-y = ekewy ekew-ê = ekewê ekew-yn = ekewyn ekew-in = ekewin ekew-in = ekewin

-5-

hêna-m = hênam hêna-t = hênat hêna-y = hênay hêna-man = hênaman hêna-tan = hênatan hêna-yan = hênayan

-6-

ey hênim em nêryt et nêrê nayan nêryn eman nêrin etan nêrin

-7-

binuwsim birhêjy birhwa pixönyn pikewin bimênin

-8-

biy cuwm biy drhyt bim biynê bit nasyn neman biyen neyan krhyn

-9-

em nardyt narditim nardny nardimanin nardtanyn nardyanyt

-10-

nem nardy net nardim ney nardyn neman nardin netan nardyn neyan nardin

-11-

kushtuwmyt kushtuwtim kushtuwmy kushtibumanin kushtibutanyn kushtibuyanin

-12-

em bird et birdim ey birdim neman ebirdin netan ebirdyn neyan ebird

-13-

bim diyaye bit diyaye biy diyaye biman diyaye bitan diyaye biyan diyaye

-14-

Pety psand u rhay kird. Cholekeyeky girtibu, ney ezaniy, chony rha grê. Waman lê nekirdnaye, chaktir ebu. Kewêkim girt, pêyan ser brhiym. Ew awe birhêje; mey rhêje; ney rhêjin.

4

«ysh»y wuşeyekxer (ḧirf ’itif) hemîşe be tîpî pêşyewe enûsê:

Sêwysh exom. Birduwyshmane. Neyshtan birduwe. Eyshit xward. Neyshit xward. Darekeysh bishkêne. Biyshy shkêne. Birdyshy. Neyshy suwtênin. Biyshtan girtaye. Biyshyan girtnaye. Biyshy biyniynaye. êmeysh neman hênabunaye. Minysh diybêtim. Diybêtyshim. Chuwbêtysh. Diybêtyshit. Kewtibuyshmaye. Biysh bumaye be piyaw. Kewtibyshy.

5

«(ye) e»y dwayî awełnaw nişanî (sifit aşarit) be wuşekey pêşyewe enûsê:

em köxa-ye = em köxaye em mryshk-e = em mryshke ew mryshkane ew bare dare em bare darane ew köxayane

6

«y», «ke»y bonawe lêkder (zimîr wislî) be cwê binûsrê:

Kurhiyne, ewe y êwe eyken, narhewaye. Aghayine, ewe y naxönê, pashiyny gende. Xunche, ew goraniye xoshe ke to eylhêy taze da hatuwe. Her qewmê ke xöndewariy beqed zman girtin be pewyst nezanê, beshy birsiyetiy w diyliye.

7

«y»y wuşe tewawî (adat azafة) be cwê binûsrê:

Eme ba y barane. Ewe hode y nustin bu. Gö y piyaweke kerh bu. Muw y Pirchy estuwre. Deng y deholh le duwr xoshe. Ew kurhe y bawky mamosta y êmeye, desy shkawe. Kilk y espy Köxa’ke y Qirhge drêje.

8

«y»y wuşe tewawî (ḧirf cir) be wuşekey pêşyewe nenûsênrê:

Echim e bazarh, kebab y germ exom. Hêshuwyêk y trêy be plarê xist e xwarê. Kê xisty e Xwarê? Pezyshkeke hêna ye qse. E la y kes nachê.

9

«tê, pê, lê, bo, be, le»y wuşetewawî be wuşekanî pêşyanewe nanûsênrên; bełam «(a) da», «ewe» be wuşey pêşyanewe enûsênrên:

Le malhewe hatbum. Be derbendekeda pichuwmaye, gurgeke le shaxêkewe bom ehat e xwarewe. Le rhojêk y wehada chawim pêy kewt. Lêm bibuwre; natwanim têt bgeyênim. Le kolhana tuwshy bum, we pêm wut. Rhêwiyeke xza ye kunewe.

10

«(yê) ê»y wuşetewawî be cwê binûsrê:

Dêyeke imshew ey geyn ê. Ew ktêbêky da yê, belham deftery nadat ê. Diysanewe gayeke kay nedrawet ê.

11

«u/w»y wuşeyekxer (ḧirf ’itif) be cwê binûsrê:

Em baxe gulh u rhêhaney zore. Dönê ewanysh trê w henciyryan ekrhiy. Kar u gyskeke chiyan lê hat? Kabra w kurhekey nan exon.

12

eger wuşe tewawîyekanî «e, bo, be, le» pêş wuşey wek «ser, jêr, kin, bin, naw, la ... hitid», bikewn,

1- eger em nawaney dwayî, «y»y îzafeyan lepaşewe neyêt, legeł wuşe tewawîyekan beseryekewe enûsrên, çunke ebne wuşelêkdiraw (☜§13); wekû,

Dönê chuwm eser bêstan. Defterekey na ye jêr mêzekewe. Benaw dêyekeda rhoyishtyn. Legelh kê buyt? Kolare’ke bokin Seywanewe frhiy.

2- û eger em nawane «y»y îzafeyan lepaşewe bêt, be cwê enûsrên; wekû,

Geyishtibuyn e ser y bêstaneke. Hêlke’ke le bin y awekeda diyar bu.

3- û eger em nawane legeł wuşekanî dwayanewe wuşe lêkdirawyan dirust kirdibê, dîsanewe wuşe tewawîyekanyan lê cwê ekirêtewe (☜§13); wekû,

Lêyan perhiy e serban. Ba serê pikeyn be jêrxanekeda. Ewe bo nawmalh bashe. Desttan nagat e binmiycheke.

2. Wushe l’êkdraw

13

wuşey lêkdiraw eger le dû wuşe dirust bûbê, beseryekewe binûsrê:

Serban, jêrxan, bersmêlh, nawshar, binchiyne, leser, ejêr, lepash, bekin, boser, lebin, bochiy?, dargöz, tewirdas, göswane, pishtmil, brajin, rheshmalh, chawbaz, zigdiyzolke, chiynchiyn, rhêrhê, xalhxalh, narhêk, bêkes, bemêshk, chwarchaw, serzil, chawzeq, zorxor, kewkuj, goraniybêj, babirduw, gurganxwarduw, nemirduw, nekewtuw, beshxuraw, nekujraw, zigsuwtaw, hemanedrhaw, nebiynraw, lêkewtuw, têgeyiw, rhochuw, derperhiyw, helhkirdin, lêdan, dakêshan, rhacheniyn, rhokirdin, berbuwn, hesanewe, helhsanewe, têxistnewe, pêgeyishtin, nexwardin, nexwardnewe, nesuwtênran, helhekirdin, deskewtin, terhkirdin, rhakirdin, tawdan, ladan, palhkewtin, serxistin, sewzbuwnewe.

14

bełam ew wuşaney wekû chiynchiyn , bemêshk eger awełnaw (sifit) bin beser yekewe, û eger awełbas (zirf) bin cwê cwê enûsrên:

awełnaw:

Pirchêk y chiynchiyn

awełbas:

Berdekanim chiyn chiyn komelh kird

awełnaw

Lawêk y bemêshk

awełbas (tewawkerî beyarye)

Kabra be mêshk doziyewe

15

eger le naweřastî wuşelêkdirawê le dû wuşe dirustibûda,

1- «y»y îzafe bibê, em «e»ye binûsênrê be wuşey yekemewe:

kilke bêlh, berde nöj, nêrke piyaz, chychke gosht, jane ser, berde rhesh, bizne kêwiy, emuste tuwte, shorhe biy, naske nan, nane suwtaw, tiyroke shkaw, hemane drhaw.

«e»y dway «hemane» hîy wuşekeye; etwanîn hem «hemanedrhaw» binûsîn, hem «hemane drhaw»;

yekemyan awełnawe; wekû,

Kabra y hemanedrhaw

duwemyan nawêkî lêkdirawe; wekû,

Hemane drhawêkim doziyewe

2- «u» yan «w»y wuşe yekxerî (ḧirf ’itif) bibê, em wuşeye enûsênrê be wuşey yekemewe:

lerzu ta, zewiyw zar, zaw zê, dêwu drine, kasew kewchik, shilu shorh, panu porh.

16

eger wuşey lêkdiraw le dû pitir wuşe dirust bûbê, her duwanyan pêkewe binûsrên, û ewanî tiryan cwê cwê binûsrên (☜§17):

Tê helhkirdin, lê dakêshan, pê têkirdin, helh nechuwn, tê helh nekirdin, pê lênan, der nebirdin, ber nekewtnewe, da nehênran, shön nekewtin, grê nedanewe, fêr nekirdin, shiy nekirdnewe, chak nebuwnewe, camane beser, shew leban, shêlim betirsh, sirkeyi lekolh, kich zigsuwtaw, ser lêshêwaw, beserda chuw, amoza w bramirduw, kesu karkochiyw, kesu karnekochiyw, pirch dahênraw, pirch da nehênraw, rhuw wergerhaw, rhuw wer negêrhaw, demu chawrhinraw, karêz helhken, chêsht lêner, qse der nexer, wulhat serxer, pê lê dagir, pê lê da negir, troziy w kalhekxor, cherx y druwman kirh, serma lêdaw, dijmin rhê pêgirtuw, dijmin rhê pê negirtuw, Xwa negirtuw.

17

le lêkdanî em dû wuşeyeda zyatir temaşay me’na ekirê; serinc bidene em wênaney xwarewe:

pê dakirdin pêda kirdin

18

base lêkdirawî gerdankiraw (fi’il mirkib tisrîf kiraw) parçekanî cwê cwê binûsrê:

Ew porhekey helh frhand. Leser em kursiye da menyshe. Minalheke rha cheniybu. Êwe rhatan nekirduwe. Minysh wer negerhamewe. Pêm rho nachêt e xwarewe. Ewysh ber kewt. Bochiy der perhiyt? Eme lêy nachê. Xeyarekeyshy tê cine.

19

nawe lêkdarwî cuẍrafya beser yekewe enûsrê:

Sharbajêr, Mêrgepan, Sharezuwr, Kaniymasiy, Piyremeguwn, Shemewêleke.

3. L’êwe dan

20

ew «w, u, ê, e, y»e le be tenya enûsrên (☜§6 heta §11), le xwêndineweda ebê bidrên le dwa tîpî wuşey pêşeweyan, ye’nî (wata), emane herçende be cwê enûsrên, bełam ebê wekû yekê le tîpekanî wuşekanî pêşeweyan bin, weha bixiwênrênewe; wekû lem wênaney jêreweda ebînrê, ew wuşaney pêş kewanekan (perantêzekan) be çeşnê lenaw kewanekana nûsrawe, exwênrênewe:

Ew qewme y gö nadat e (nadate) xöndin, chepoky le ejno cö nabêtewe. Kurde, axo ezaniy, qewmekan y (qewmekany) tir chon wa pêsh kewtuwn u (kewtuwnu) berz buwnetewe, we em le xêlh becê mawiye w (mawiyew) jêrkewtuwyiye y (jêrkewtuwyiyey) to leber chiye? Bê guman, peyit pê birduwe ke ewan be zaniyn pêsh kewtuwn u (kewtuwnu) toysh leber gö nedan e (nedane) zaniyar u (zaniyaru) sharezayi becê mawy. Bawerhim heye, iytir tê geyishtiby ke be têkoshiynêk y (têkoshiynêky) bêsrewt nebê nayan geyt ê (geytê), we jêrtir ekewy.

4. Kirtandin

21

hendê car dû bizwênî dû wuşe ekewne lay yekewe û le axêwtinda yekêkyan nabêjrê; em çeşne wuşane ebê beseryekewe binûsrên û lebatî ew bizwêneş ke nabêjrê nişaney «’» dabnirê. bem core nûsyare ełên kirtandin, û be nişanekey «’» ełên kirtên (Kirtên); emane hendê wênen:

l’eme=le eme le ladê’we = le ladê ewe b’ewê’we = be ewê ewe shayi’ xosh = shayi y xosh talhiy’ jiyn = talhiy y jiyn trê’sh = trêysh êwe’sh = êweysh na’shnuwsê = nayshh nuwsê l’êk kirdin = lê yêk kirdin p’êk hatin = pê yêk hatin t’êk shkan = tê yêk shkan chaki’yan = chakiy+yan (ewan) chaki’y = chakiy+y (ew) krhi’yan = krhiy+yan ewan eyan nasi’yn = nasiy+yn (ye’nî ewan êmeyan enasiy) tê’we dan = tê ewe dan lê’we chuwn = lê ewe chuwn pê’we buwn = pê ewe buwn kabra’ke = kabra+eke kunde’ke = kunde+eke hermê’ke = hermê+eke Ew hodeye hetaw y beyani’y (beyaniy+y) lê nada

5. Xalhe rhazênerewe

xalh . xalhe pirsiy ? xalhe seyriy ! bor , xalhu bor ; cuwte xalh : kirten ’ teqelh - kishtek — chwarbore “” kewane () goshedar []

Jimare

1 / yek 2 / duw 3 / sê 4 / chwar 5 / pênc 6 / shesh 7 / hewt 8 / hesht 9 / no 10 / de 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 40 50 60 70 80 90 100 1000 10000 100000 58 143 2937 43674 984268