8

By: Ibrahim Ahmad (1914-2000)
From the Book: Janî Gel
 17 minutes  79

ke ˀaso û cwamêr çûne małî kawe, her hêmin hatbû, ke kuřêkî herzekar bû. kawe legeł cwamêr herdûkyanî be yektirî nasand, herdûkyan zor řêz û şadîyan nîşan da be taybetî kawe.

ˀewendey nexayand le derga dira, berlewey kawe biçê dergake bikatewe ˀaso pêy wit: be lêdanekeya le xoman nîye řenge şaho bêt, min pêm wituwe bêt, zorî ḧez ˀekird cwamêr bibînêt, helî leme baştirîşî dest neˀekewt boye hîwam heye herdûktan toş û kake cwamêrîş lêm burin, şaho kuřêkî çake. cwamêr û şaho herçende nasyawî konîş bûn û çaweřwanî yektirîşyan ˀekird, keçî be sersuřmanêkewe temaşay yektirîyan kird.

şaho legeł ˀeweşa ke hêşta le temenî sî û pênc, sî û şeş sałîda bû, tak û tera mûy řeş le tûke çiřekey serya mabuwewe û ˀew tak terateş mûy sipî wa gemaroyan dabû, ˀewanîş řeng hełbizirkaw û wire bedar û çaweřwanîy dwařojî xirapî ˀaşkiray xoyan ˀekird, simêłêkî zilî maş û birinc le jêr lûte qincekeya beser liçêkî ˀestûra řêk kişabû, cige leme xiř û piř û geşîy çarey û têksimřawî û dařêjrawîy leşî nîmçe bałay, dijî muwe sipêkanî serî ˀeyanneřand, xo çawe řeşe biçûke piř tirîqekanî ˀetut çawî minałn le řûnî û pakjya û xoşîy û hîwayan lê hełˀequła. le paş çaw pyagêřanêkî daxawî, be cwamêrî wit:

―ˀerê to cwamêrekey caranît? bê guman ˀeger le řêbaza pêt bigeyştimaye û hemû ˀeqłîşim mîwanim bwaye, nemˀetwanî bitnasmewe, way bendîxane bextit sûtê çî be pyaw ˀekeyt!

ˀaso hełîdaye witî:

―bendîxaney besezman gunahî çîye? tawan tawanî zordare ke bendîxane dirust ˀekat!

―cwamêr be zerdexeneyekî pejaraw tiftewe witî:

―başe ˀewa min zîndan, ya wekû ˀaso ˀełêt řastitir zordar gořîwmî ˀey to boç serit sipî bû?

şaho be diłîkî kirawe û dengêkî zułał witî:

―wa dyare ḧez ˀekeyt biłêm minîş daxî dinya, wate bendîxane gewreke gořîwmî. ne gyane ˀême her be tayefe zû serman sipî ˀebêt, ˀewe mame marfim ƹumrî le heşta têpeř buwe û serî ˀełêy şeweye!

hemû destyan kird be pêkenîn. lêreda saman û bêbak, merîwan kirdyan be jûra. kawe hełî daye witî:

―be lay minewe gořanî leş hîç bayexêkî ˀewtoy nîye, be hefteye dû hefte ḧesanewe pyaw ˀeçêtewe doxî caranî...

(ˀîstêkî kird û çawêkî be jûrekeda gêřa), nazanim bo çî hawřêkanî keman dwakewtin. hemûy çarekêkî mawe bo qedeẍey hatuço?

hêmin witî:

―małekanyan nizîke pêş qedeẍekirdin ˀegen, bełam to ˀezanî kawe min legełit nîm leweda ke ˀełêyt be hefteye dû hefte ḧesanewe pyaw ˀeçêtewe doxî caranî. řast ˀeweye ke hergîza û hergîz û heta hetaye be hîç şitêk û be hîç corêk, be muƹcîzeş, be ˀeksîrî jyanîş, be dermanî hemîşe lawîş pyaw naçêtewe doxyanî caranî, nek hî caranî dûrî, bigre derdî kabray şaƹîr witenî hî dwênêşî:

bişgeřêtewe yarî koçkirdû nay bînêtewe jînî řaburdû ne to ˀew toyey caranî, neyar ne dwêke ˀîmřo neˀîmsałîş par xełk be xořayî neyanutuwe: “mirov dûcar leˀawî zêyeka mele nakat”.

kawe, zortirî be nyazî biřandinewey baseke witî:

―herçonêk bê gořînî leş bayexêkî ˀewtoy nîye, giring gořanî gyane!

saman ke kuřêkî kełegetî genmiřengî mûřeşî tenge tîlkey deng zil bû hełî daye witî:

―ˀewe to çî ˀełêyt kawe, ˀełêyt têk çûyt gyanî çî û leşî çî? deto ba leşt lejêr dara binałênêt, bizanim çon gyanit pê nazanêt. ba hefteye nan nexoyt, bizane gyanit çîy beser dêt? heta ˀêste hîç sinûrêkî wa nedozrawetewe le beynî gyan û leşa, ke leyekyan cwê bikatewe bew ˀendazeyey to ˀełêyt hîç gořînêk nîye ke beser leşa bêt û karnekate gyan, nek her ˀeme kar û ˀencamî hemû ˀew gořananey beser leşa dên, giştyan be hoy mêşkewe leşyan lê ˀagadar ˀekirêt, ˀegîna leş ˀagay le... xoşî nîye, cige leme hemû ˀew çalakîyaney ke ˀedrêne pał gyan dîmenî mêşk û fermanekanîn, wate gyan le mêşk û çalakîyekanî bew lawe şitêkî tir nîye, mêşkîş ˀendamêkî here geşekirdû û xemłîw û pêgeyştûy leşe.

ˀaso, ke wa le mêj bû samanî ˀenasî, le diłî xoya witî:

―wa dyare lem řojaneda saman xerîkî dayelêktîk xwêndineweye!

pêwîste ciłewî bo şil nekeyn û mawey nedeyn, ˀegîna hemû kitêbekeman bo ˀexwênêtewe, boye witî: herçonêk bêt ˀeme basêkî ˀałoze ba şewekeman pêwe nekujîn, xwa xoy neywîstuwe zor leser ˀem base biřwa ˀeweta be pêẍemberî wituwe:

“le babet gyanewe pirsyarit lê ˀeken, pêyan biłê gyan karî xwaye”!

bêbak bê ˀewey gwê bidate qisekey ˀaso witî:

―lam waye nyazî kawe le bayexdarîy gořanî gyan û bê bayexîy leş ˀeweye ke nehêłîn zebruzeng û zordarîy dujmin diłman bigořêt û bîrubaweřman bileqênê. bigre ˀebê xirape û siteme canewerekanî, xebatman tund û tîjtirken leřêgey řimandinî řêjîmî bogenya, bem core ˀetwanîn nek her heqî gel û wiłatman bełkû heqî taybetî xoşman le dujmin bikeynewe, ˀewsa wate dway tołesendin ˀetwanîn biłêyn, ˀegerneşgeřabînewe tafî cwanî, tafî cwanîman be fîřo neçuwe!

kawe be ˀîşêk çuwe derî jûreke. cwamêrîş bîrî le qisekanî bêbak ˀekirdewe, le diłî xoya ˀeyut to biłêyt ˀem qisane kirdeweşyan legeł bêt. le piř bêbak řûy tê kird û lêy pirsî:

―bîrte kak cwamêr key bû yekmicar tom tya nasî?

cwamêr bedem bîrkirdinewewe witî:

―lam waye çwarde, panze sał lemewber bû le dukanî westa ˀeḧmedî xeyat. şaswarî şagirdî kuřêkî çak bû, çalakîyekî başîşî hebû le řîzî lawana, dukanî westakey kirdibû be baregay lawan.

kabraş ˀewende pyawî baş bû qisey neˀekird.

bêbak be pêkenînewe witî:

―neˀ wa bizanim baş bîrit nemawe, ˀewe duwem carbû, yekem car nizîkey sałêk leweber min û mîran qadrî cwanemerg le şarî “......”bûyn ˀemanxiwênd. hemû řojêkî heynî be zor ˀeybirdim legeł xoy be kitêb firoşekanewe ˀegeřa, bedyar heřacekanyanewe řaˀewesta, be destî bwaye hemû kitêbî bazařekey ˀekřî, kitêb -bazêkî wabû. le yekê lew řoje heynîyaneda toman pê geyştî, mîran be yekî nasandîn zor çak le bîrme destê cilî sipî mîl mîlit lebera bû, serêkî qotîn, qijêkî řeş, ˀewsa serî qotîn lay xełk seyrbû boye zor çak şêwetim le mêşka çespî. ˀême basî şîƹir û ˀedebyatman ˀekird toş bêdeng legełman kewtîte řê. wekû ˀezanin mîran xoy ˀedîb bû. şîƹrî cwanîşî hebû bełam be giştî her le cwanîy jin û şîrînîy tebîƹet ˀedwa û ˀînca ke bas hate ser şîƹrî kurdî, toş hełt daye û řexney ˀewet lê girt ke wa ˀegerçî jin û cwanî û siruşt zor şayanî sirûd pya hełdanin bełam nabê zemînî şîƹrî şaƹîrêkî gewrey hełkewtû her çawî kał û lêwî ˀał bêt, pêwîste ˀasoy lêkdanewe û meydanî şaƹîrêkî řasteqîne gelêk lewe firawantir bêt, ˀebê hemû jyan û xełk û tebîƹet bigrêtewe, ca qey nakat kem û zorî û çend û çonî!

minîş lem řeˀîyeda hawbîrîy tom ˀekird, bełam ˀew neyˀese *and û ˀeyut....

lem kateda be pele be jûrakirdinî dyarî û řêbwar qisekey pê biřî û ˀîtir nehatnewe serî çunke kawe wekû mijdey bo hatbê qîřanî:

―kuřîne ˀîtir ˀem qisane besin, kesî tirman nemawe çaweřêy keyn, kořman tewawe. hestin ba biçîne jûrekey ˀew dîw, ˀêre leser kołane, nextêkî ke ˀeykeyn be geřelawje, le hezar ˀaş ˀekeyn. lewaneş ke bikewîne bay xoman, dengîşî lê berz bikeynewe, bełam ˀew dîw kipe piř bedem kake saman biqîřênê dengî nagate derê!

hemû dayane pêkenîn. saman xerîk bû weramî bidatewe, ˀaso tund destî girt be demyewe û witî:

―bew xwaye keme nayełim wirtey le demewe bêt, xo kifir nîye carêk bêdeng bît.

hemû bedûy kaweda çûne jûrekey piştewe ke wa cige le çend qenefeyekî danîştinî ˀasayî, mêzêkî xiřîş le naweřastya danrabû, şeş kursîy ḧeyzeranî le dewr bû, le qujbinêka dû qap ˀareq û heşt no perdaxî û dû sê dewrîy biçûk leblebî û denke kûleke û to û gułebeřojeş le ser mêzêk danrabû legeł suraḧîyek ˀaw. kawe dergay jûrî beynekey daxist û pencere gewrey ser ḧewşekeyanî kirdewe û witî:

―herçende germaşe û pankeşman nîye bełam her çonêk bê le kunî bendîxane fênkitre, metirsin befirim bo peya kirdûn bełam befrêkî pak nîye, her ˀeweş hebû le bazař, ˀîtir ˀarezûy xotane wa ˀeçim botanî ˀehênim, witûme bomanî bişonewe. ˀînca bo xwardinîş sîwicgerman bo ˀebirjênin le batî çêşt bełam bo meze nîye, çunke ḧisabman lê têk ˀeçêt, dey fermûn herkese perdaxî xoy hełgirêt.

way wit û yekê le qape ˀareqekanî hełgirt, le pêşa be nînok lokekey lê kirdewe ˀînca be lepî dest małîy be binekeya serekey derpeřî, wîstî le cwamêr dest pê bikat pêkyan bo tê kat, bê ˀewey temaşay cwamêr bikat witî:

―min heryekem pêktan bo tê ˀekem lewe paş ˀarezûy xotane.

ˀawřî dayewe ser cwamêr, ke dî perdaxî pê nîye be sersuřmanêkewe witî:

―ˀewe çîye perdaxt ber nekewt?

―ne bexwa, her naxomewe!

―çon? to bît û nexoytewe!

―bełê le gîranekemewe ˀahim kirduwe, le cejnî řizgarîda nebê demî bo nebem.

le pêşa hemûyan beramber bem qiseye demyan bû be tełey teqîw, le paşan bere bere hatnewe serxoyan. hendê legełî xerîk bûn ke her qumêk bixiwatewe legełyan, ke dîyan kełkî nîye kawe be nextê sardîyewe witî:

―babe kewate hîç, zorman ḧez ˀekird ke legełman bixoytewe bełam ke ˀewende sûrît leser nexwardinewe ˀarezûy xote ˀêmeş ˀeweman laxoşe ke to xot lelat xoşe.

lew gwastyewe, yeke yeke pêkî bo tê kirdin ta geyşte ser hêmin, pêy wit:

―to qerzarît hêmin, ˀeme sê care dyar nît boye ˀebê beşî ˀem sê şewe bixoytewe.

hêmnîş zor leserxo û be pêkenînewe witî:

―desa be serî herdûkman minîş terkim kirduwe.

―ˀetirsim to le panze sał lemewberewe terkit kirdibê!

―na min wam newtuwe, tenanet naşłêm ˀîtir ˀareq naxomewe, herweha xwardinewekeşim be mercî qursewe nabestimewe wekû kake cwamêr! tenya ˀewende heye ˀeme beynêke kewtûme bîrkirdinewe le ḧałî xom, herçende ser ˀehênim û ser ˀebem xwardinewe legeł kar û ḧałî min û ˀem řojgare nalebare naguncêt.

dyarî ke lawêkî bîst û pênc sałey kurtebney řeşkarî çawnermî lût pan bû, mamosta bû le qutabxaney nawincî, be tewsêkewe le hêmnî pirsî:

―ˀerê pêm nałêy ˀew kare giringey to çîye ke legeł xwardinewe naguncêt? bombay ˀetom dirust ˀekeyt ya hî haydirocîn! le mangêka panze řojî bê ˀîşît.

yekêkî keyan hełî daye witî:

―kar heqî çîye beser xwardinewewe, her şite katî xoy heye derdî kabra witenî: “satê bo xwat û satê bo xot”, lêde gwê mederê kakî xom, ˀem řojgare nalebarey to ˀełêyt xwardinewe nebêt çî çarey ˀekat?

hêmin zor leserxo û dostane her wekû şêwey tewsawîy dyarîy hestîş pê nekirdibêt witî:

―ˀewî řast bêt lew şewewe ke nehatûm biřyarî nexwardinewem dawe, her leber ˀeweş bû ke neˀehatim. bełam ke bîrim lê kirdewe dîm řêgakem xebatkerane nîye bigre tirsinokane û goşegîrane û xoperistaneye çunke carê ˀewe hîç hunerêkî tya nîye le kûre xot dûrxeytewe û xoşt hełkêşît biłêyt le piřîşk natirsim, huner ˀeweye le nizîk kûrewe bwestît û le piřîşk bakit nebê wate le bezma bît û nexoytewe. duwem xoperistîye pyaw tenya be derbes řizgarkirdinî xoyewe bêt û gwê nedate kesî tir. boye damna bêmewe nawcergey bezmeketan û neşxomewe herweha xebatîş bikem bo ˀewey xwardinewe be ˀêweş terk bikem. ca leber ˀewe... yekêkyan be peroşêkewe qiseke pê biřî witî:

―başe to carê pêman biłê hoy ˀem dujminayetî û řiqe ˀestûre kitupřet çîye beramber be xwardinewe? toye ke ta dû şemûy řaburdû ˀareqit be çawî xeyam temaşa ˀekird?

hêmin leserxo witî:

―mesele ˀewende peywendîy be dujminayetî û xoşewîstîy xwardinewewe nîye.

―ˀey peywendîy be çîyewe heye gwaya?!

hêmin be germî witî:

―be xoman û namûs û şerefman û nîştimanewe...

yekêkan be tundî witî:

―hîç tê nagem, xwardinewe peywendîy çîye bem şitanewe ke to ˀełêyt? xo ˀême nebûyn be “ˀîskulsî” ˀareq bixoynewe û minałe wirdikeman dû kewêt!

―ha zor başe beserçaw pêtan biłêm bo çî xwardinewey ˀême peywendî heye be namûs û şerefî xoman û nîştimanîşmanewe. ˀa ˀêsta ke danîştibûyn jendirme kirdî be jûra û hemûmanî řapêç kird bo gîrawxane ˀabřûy hezar sałman ˀeçêt le katêka ke gelekeman le şeřî jyan û mirdinaye, ˀafret û minałî be dest dujminewe zakey dêt, hawnîştimanî ˀême destî le naz û nîƹmet û bergî çak û xwardinî xoş û xwardinewe hełgirtuwe û kejî girtote ber le pênawî parastinî xak û ˀazadî û namûs û şerefî gelekeman û le pênawî řizgarîy nîştimanîda. ˀêmeş xerîkî ˀareq xwardinewe bîn! ca sereřay kiłołî, dujmin ˀeşmikan kat be daxî nengî be nawçewanî gelekemanewe, we hewł ˀeden be ˀêmewe hemû bizûtnewey nîştimanî bednaw biken û leber çawî gelî bixen, we bo geyştin bem ˀamance giławe dûr nîye nawî gewre gewreşman lê binên, ca min beş be ḧałî xom hîç be cwamêrîy nazanim ke bo řabwardinî serxoşîy satêkî xoman helî zyan geyandinêkî zor benawbangî bizûtnewekeman bo dujmin hełbixeyn, ke çakeman boy nebê ba xirapeşman nebêt.

maweyek hemû bêdeng bûn, ˀewsa yekêk hełî daye:

―babe ˀême çîman dawe le bizûtnewey nîştimanî û şořş? ˀewaney peywendîyan bew şitanewe heye cê û şwênyan dyare, kesîş nîye nezanê ˀême le çi berêkîn! ˀîtir bo be xořayî xoman le xoman bigořîn!

dyarî ke lem çeşne qisane zor bêzar ˀebû û ˀetirsa leweş ke bibê be demqał û şewekey lê têk çêt, nawbijîkerane witî:

―babe ˀem muḧakeme û muḧakemekarîyey pê nawêt, kê ˀexwatewe bixiwatewe kê naxwatewe nexwatewe, qabîle lemeşa serbestîman nebêt!

de fermûn dey kê ˀexwatewe bifermiwêt! min xom le partîy xwardinewem.

hêmin witî:

―řast ˀekeyt serbestîy xwardineweman heye û hergîz ˀîmpiryalîzim ˀem serbestîyeşman lê qedeẍe nakat, bigre be hemû hêzî xoy ˀeşîparêzêt! ˀewe nebû le çîn şeřyan hełgîrsand le pênawî parastinî serbestîy tilyak xwardinda le katêka ke yarmetîy koneperistîy çînyan ˀeda bo qedeẍekirdinî hemû serbestîyekî key řasteqîne le gelî çîn!

ˀeger be dujmin bêt ˀewende ˀem serbestîye be kar bihênîn ta minałî ser bêşkeşman lebatî şîr û şekir ˀareq û şerabî bo bikirête memekeyewe!

yekêk be dengêkî nextê berz witî:

―wa dyare hêmin ˀem çend řojey ke dyar nebuwe dersî dijî xwardineweyan dadawe, ba şewekeman bem çeşne qisane nebeyne ser, birayne fermûn dey her kesê xoy û řeˀî xoy.

dyarî serî le řêbwar birde pêşewe witî:

―lam waye ƹamîlî ˀabûrîş destêkî zorî heye lem biřyare giringey kake hêmnida!

hêmin be cwanî nezanî lewe zyatir leser baseke biřwa boye bêdeng bû.

ˀînca cige le cwamêr û ˀaso û şaho û hêmin şeşekey keyan le dewrî mêze xiřeke danîştin û kewtine konken kirdin. ˀemanî keş lelawe seryan na be yekewe û kewtine qisekirdin. le paş çend basêk geřanewe ser basî xwardinewe. ˀaso witî:

―zor kes xwardinewe be çaktirîn xemřewên û daxî be baderî dinya daˀenên û ˀełên gewretrîn yaryedere le hełgirtinî xem û xefet û barî giranî jyanî nalebarda. ˀem qisane zor karî kirdote ser mêşkî xełk ta řadeyek ke wa hendê kes xwardinewe beserçaweyekî xoşî û kameranî daˀenên bo ˀewaney hemû derûyekî tirî xoşî û kameranîy dinyayan xiř lê daxrawe. xwardinewe nebwaye zor kes ˀemirdin bebê ˀewey lem jyaneda tamî xoşî, şadî biken!

cwamêr bo yekemcar hate qise witî:

―lam waye ˀemey bast kird pîstirîn xirapîy giştîy xwardineweye nek çakey çunke serxoş bew bêhoşî û xoşîye dirozneyey pêy ˀegat ˀîtir be yekcarî xoşîy řasteqîney le bîr ˀeçêtewe. ˀîtir gwê nadate hoy binçîneyîy ḧałî xirap û małî wêran û jyanî piř naxoşîy xoy û gelî û dest hełˀegrêt le xebatkirdin le pênawî binebřikirdin û nehêştinîda. herwek ˀew nexoşey lebatî ˀewe biçête lay duktor bo zanînî corî nexoşîyekey û çarkirdinî řast û dirustî, xû bidate dermanî bêhoşker û siřkerî wekû ˀespirîn û ta tenanet morfîn û şitî waş ke ˀemane nek her çarey derdî naken mawey lê pîskirdinîşî ˀedenê. herweha ˀew kesaneş ke ˀeyanewê çarey nebûnî û kwêrewerî û hejarî û gîrodeyîy xoyan be xwardinewe biken ke dênewe ser xoyan ˀebînin nek her derdekeyan le koł nebotewe serbarîşî hatote ser.

ˀaso pêkekey xoy girt be destewe û be nîwe terîqîyekewe pirsî:

―başe ˀey ˀewrupayî bo çî hemûyan be hî řojhełat û řojˀawaşewe ˀewende ˀexonewe?

cwamêr bedem bîrkirdinewewe witî:

―wa bizanim zorî řahatne. cige leweş le ˀewrupay řojhełat û sovyetistana yekêke le paşmawey řewşte xirapekanî serdemî sermayedarî. herçonêk bêt wabzanim lewêş be gijya ˀeçin.

Language:
Central Kurdish
Form:
Prose
Font: